Chương 4
T�NH ĐA DẠNG ĐỊA MẠO
Khối n�i đ� v�i nằm ở trung t�m v�ng Phong Nha - Kẻ B�ng c� dạng tương đối đẳng thư�ớc với chiều rộng khoảng 30 km v� k�o d�i tr�n 60 km theo hư�ớng t�y bắc - đ�ng nam. Với mục ti�u nghi�n cứu karst v� hang động phục vụ cho việc bảo vệ di sản thi�n nhi�n, ch�ng t�i thấy rằng cần giới hạn v�ng bởi c�c đường chia nước cho c�c s�ng suối chảy v�o khối n�i đ� v�i hoặc phần tho�t nước của v�ng n�y. Với nhận thức như� vậy, v�ng Kẻ B�ng - Phong Nha được giới hạn ph�a bắc bởi dải đồi n�i thấp ph�ương vĩ tuyến từ n�i Bo - n�i To đến đ�ng n�i U B� (bắc s�ng Tro�c). Về ph�a đ�ng, giới hạn của v�ng l� khối n�i dạng v�m t�y Đồng Hới cấu tạo bởi c�c đ� x�m nhập v� dải đồi v� đồng bằng ven biển. Dải n�i trung b�nh Co Ta Run - n�i Co Choc ngăn c�ch khối n�i n�y với khối đ� v�i Khe Ngang ở ph�a nam. Về ph�a t�y, khối đ� v�i Kẻ B�ng được k�o v�ượt qua bi�n giới, nối liền với khối Mahaxay của L�o.
Mặc d� ở phần trung t�m, khối đ� v�i c� dạng đẳng th�ước v� �t ph�n dị, song nh�n tổng thể, địa h�nh v�ng Phong Nha - Kẻ B�ng c� sự ph�n dị theo h�ướng thấp dần từ nam đến bắc v� từ t�y sang đ�ng. Phần cực nam của v�ng l� dải n�i trung b�nh với độ cao 1000-1200 m với đỉnh l�ượn s�ng thoải k�o d�i phương � vĩ tuyến ở t�y đến đ�ng bắc - t�y nam ở đ�ng. Đ�y ch�nh l� bồn thu nước cho khối n�i đ� v�i ở ph�a bắc. Từ nam đến bắc, khối n�i đ� v�i c� độ cao tương đối đồng nhất, khoảng 700-900 m. Ở phần r�a bắc, c�c d�y n�i thấp c� độ cao giảm dần từ 400-600 m đến 200-300 m về ph�a thung lũng R�o Nậy. Từ t�y sang đ�ng, khối đ� v�i Kẻ B�ng ch�nh l� khu vực ph�n thuỷ giữa đ�ng v� t�y Tr�ường Sơn. Khu vực bi�n giới Việt-L�o gồm c�c đỉnh đ� v�i s�n s�n nhau với độ cao 800-1000 m. Tại khu vực đ�o Mụ Giạ c�n tồn tại một số đỉnh n�i cao 1200-1600 m, cấu tạo bởi c�c đ� c�t kết m�u đỏ của hệ tầng Mụ Giạ. Từ t�y sang đ�ng, địa h�nh đ� v�i thấp dần đến 600-700 m v� ở phần r�a đ�ng th� chuyển xuống c�c bậc 400-500 m v� 200-300 m. C�c bậc địa h�nh d�ưới 100 m cấu tạo bởi c�c đ� phi karst phổ biến ở phần ph�a đ�ng của v�ng.
Cấu tạo n�n v�ng Phong Nha - Kẻ B�ng chủ yếu l� c�c đ� carbonat c� tuổi từ Devon th�ợng đến Permi, gồm c�c hệ tầng Phong Nha (D3-C1 pn), La Kh� (C1 lk), Bắc Sơn (C-P bs) v� hệ tầng Khe Giữa (P2 kg), trong đ� hệ tầng Bắc Sơn c� diện ph�n bố rộng nhất, chiếm diện t�ch chủ yếu của khối n�i đ� v�i. Tham gia cấu tạo n�n c�c v�ng cung cấp nước cho khối đ� v�i c�n c� c�c đ� c�t kết, bột kết, đ� phiến sericit của c�c hệ tầng Long Đại (O3-S lđ), R�o Chan (D1 rc), Bản Gi�ng (D1-2 bg) v� c�c trầm t�ch m�u đỏ của hệ tầng Mụ Giạ (K mg) v.v..
C�c đ� tr�ước Kainozoi trong v�ng bị dập vỡ mạnh bởi c�c ph� huỷ đứt g�y với c�c phương ch�nh l� đ�ng bắc - t�y nam, t�y bắc - đ�ng nam, � kinh tuyến v� k�m phổ biến hơn l� � vĩ tuyến. C�c hệ thống đứt g�y n�y đ�ng vai tr� quan trọng trong qu� tr�nh karst ho� để tạo c�c dạng karst tr�n mặt v� karst ngầm. Ngo�i c�c thung lũng được định h�ướng kh� r� theo đứt g�y, c�c dạng địa h�nh �m kh�p k�n trong khối đ� v�i cũng được tập trung k�o d�i theo c�c đới dập vỡ. C�c chuyển động t�n kiến tạo với xu h�ướng chung l� n�ng l�n xen c�c thời kỳ ổn định đ� th�c đẩy qu� tr�nh karst v� c�c qu� tr�nh tạo địa h�nh kh�c.
Tham gia v�o việc th�c đẩy qu� tr�nh karst c�n phải kể tới nh�n tố kh� hậu. Phong Nha - Kẻ B�ng nằm trong khu vực nhiệt đới ẩm với l�ượng m�ưa trung b�nh năm đạt 1800-2200 mm v� nhiệt độ trung b�nh năm đạt 23-240C. Hơn nữa, m�a m�ưa ở đ�y lại tập trung từ th�ng 8 đến th�ng 1, tức l� v�o m�a m�t v� lạnh n�n khả năng ho� tan của nước được tăng c�ường.
Với những điều kiện thuận lợi về thạch học, cấu tr�c, kiến tạo, kh� hậu v� những nh�n tố kh�c, qu� tr�nh karst ho� ở khối đ� v�i Kẻ B�ng ph�t triển kh� mạnh, tạo n�n sự đa dạng của địa h�nh cũng như� c�c cảnh quan thi�n nhi�n kh�c.