4.3. MỘT SỐ NHẬN X�T SO S�NH VỚI C�C KHU VỰC KARST KH�C TR�N THẾ GIỚI
Hiện nay, tr�n thế giới c� nhiều khu vực karst đ� được UNESCO c�ng nhận l� di sản thi�n nhi�n, trong đ� c� vịnh Hạ Long ở Việt Nam. C� thể n�i, tất cả c�c khu vực di sản n�y đều c� những n�t đặt th� của m�nh v� hầu như� kh�ng giống nhau. Tuy nhi�n, hầu hết c�c di sản thi�n nhi�n thế giới c� hiện tượng l� địa h�nh karst đều nằm ở khu vực �n đới, như�ng tập trung nhiều hơn ở ch�u �u v� Bắc Mỹ như� V�ườn quốc gia Pirin ở Bulgari, vườn quốc gia hồ Plitvice ở Croatia, c�c hang động Skocjan ở Slovenia, vườn quốc gia Dales - Yorkshire ở V�ơng quốc Anh, v�ng c�c hang động Aggtelek v� Slovak nằm ở khu vực bi�n giới giữa hai nước Hungari v� Slovak, Vườn quốc gia hang động Carlsbad v� Vườn quốc gia hang Mammothe ở Hoa Kỳ, v�ng hoang d� Tasman ở Australia v.v.. Tất cả c�c khu vực n�y trong lịch sử ph�t triển của m�nh đều chịu ảnh hưởng rất lớn của c�c thời kỳ băng h�, đặc biệt l� những đợt băng h� trong thời kỳ Đệ tứ. Dấu ấn của c�c thời kỳ băng h� n�y c�n thể hiện kh� r� ở c�c dạng địa h�nh Karst tr�n mặt. Đ� l� đường n�t mềm mại của c�c khối đ� v�i, đường viền của c�c car�, nhiều hồ nước v� c�c hẻm vực kh� s�u v� dốc đứng. Mặt kh�c, do hầu hết nằm tr�n c�c lục địa cổ v� c�ch xa c�c đai động hiện đại (ranh giới giữa c�c mảng thạch quyển) n�n c�c th�nh tạo carbonat ở c�c khu vực n�y đều c� thế nằm nghi�ng thoải hoặc gần ngang v� phủ bất chỉnh hợp g�c rất r� rệt tr�n c�c th�nh tạo kh�c v� lại l� c�c khu vực địa h�nh cao hơn so với xung quanh. V� vậy, c� rất nhiều th�c nước đẹp trong c�c di sản n�y. Cũng v� vậy, c�c hang động ở đ�y c� độ s�u rất đ�ng kể. Trong số c�c vườn quốc gia đ� được c�ng nhận l� di sản thi�n nhi�n thế giới n�y th� v�ng hang động của khối karst Aggtelek v� Slovak được xem l� hệ thống karst �n đới điển h�nh.
V�ng Phong Nha - Kẻ B�ng ho�n to�n kh�c với những di sản n�i tr�n. Sự kh�c nhau n�y do hai nguy�n nh�n ch�nh l� cấu tr�c địa chất v� kh� hậu quyết định. V�ng Phong Nha - Kẻ B�ng c�n chịu ảnh hưởng của đai tạo n�i Alpi - một đai n�i trẻ ph�t triển mạnh mẽ v�o Kainozoi. Do đ� khối đ� v�i ở đ�y bị biến dạng kh� mạnh v� đứt g�y v� khe nứt. Khối đ� v�i Phong Nha - Kẻ B�ng lại nằm trong khu vực kh� hậu nhiệt đới gi� m�a. Do vậy c�c hiện tượng karst ở khu vực n�y kh�ng giống với c�c khu vực �n đới cả về cường độ qu� tr�nh karst lẫn c�c địa h�nh do n� tạo ra (tr�n mặt cũng như� ngầm s�u ở ph�a dưới). Về mặt n�y th� v�ng Phong Nha - Kẻ B�ng c� nhiều đặc điểm chung với c�c qu� tr�nh karst nhiệt đới.
Tại khu vực nhiệt đới n�i chung, ở ch�u � v� Đ�ng Nam � n�i ri�ng, một số vườn quốc gia cũng được UNESCO c�ng nhận l� di sản thi�n nhi�n thế giới như� Vườn quốc gia Gunung Mulu ở Sarawak thuộc Malaysia, Vườn quốc gia Lorents ở T�y Irian thuộc Indonesia v.v... v� nhiều v�ng karst kh�c ở Đ�ng Nam � đ� được điều tra kh� chi tiết.
Vườn quốc gia Gunung Mulu nằm ở tỉnh Sarawak, một tỉnh của Malaysia tr�n đảo Borneo. C� mặt trong vườn quốc gia n�y l� loại đ� v�i san h� h�nh th�nh trong khoảng thời gian từ giữa Eocen cho đến cuối Miocen sớm với diện t�ch rất đ�ng kể.
Khung cảnh như� vậy cũng được m� tả ở s�ng Baliem trong Vườn quốc gia Lorents, T�y Irian của Indonesia hoặc c�c khu vực kh�c ở Papua New Guinea. Cả hai khu vực n�y đều nằm tr�n đảo New Guinea v� một phần đảo New Britain. C�c khu vực n�y cũng c� kh� hậu x�ch đạo ẩm �ướt với nhiệt độ v� lượng mư�a quanh năm đều cao. Đ� v�i ở đ�y cũng c� tuổi từ Oligocen đến Miocen với bề d�y tr�n 1000 m. Ở T�y Irian, Baliem cũng c� thể xem l� một s�ng ngầm lớn tr�n thế giới c� l�u lượng trung b�nh khoảng 100 m3/s v� tăng l�n khoảng 400 m3/s v�o m�a mư�a v� nằm dưới đ�y một hố s�u (phễu karst) tới 200 m. Trong d�ng s�ng n�y cũng c� một ph�ng c� thể t�ch khoảng 45.000 m3. Ở đảo New Britain thuộc Papua New Guinea c� một d�ng s�ng nước chảy cuồn cuộn, với chiều d�i gần 4 km. C�c dạng địa h�nh karst tr�n mặt ở khu vực n�y đều bị rừng nhiệt đới d�y đặc che phủ. C�c miệng phễu karst lớn c� thể quan s�t được từ tr�n m�y bay trực thăng.
Một v�ng karst kh�c ở Indonesia nằm ở ph�a đ�ng đảo Java l� Gunung Sewu, với c�c đồi b�t �p dạng n�n c� đường k�nh đ�y lớn hơn chiều cao tới 4 lần. Ngo�i ra ở đ�y c�n c� tới 17 hang động được gộp lại th�nh c�c hệ thống kh�c nhau, trong đ� hệ thống Lweng Jaran l� d�i nhất ở Indonesia với tổng chiều d�i tr�n 18 km.
Trở lại với c�c khu vực kh�c ở lục địa Đ�ng Nam �. Hầu hết c�c nước Đ�ng Nam � nằm tr�n phần lục địa đều c� đ� v�i, trong đ� đ�ng kể hơn cả l� L�o, Th�i Lan v� Việt Nam. Ri�ng đối với L�o c�c kết quả nghi�n cứu về karst v� hang động ch�a nhiều. Mặt kh�c đ� v�i cũng chỉ tập trung nhiều ở phần Trung L�o tiếp nối với khối đ� v�i Phong Nha - Kẻ B�ng của Việt Nam. Tại Th�i Lan, đ� v�i cũng c� mặt trong một số vườn quốc gia như� Trung Salaeng. Phần lớn đ� v�i ở đ�y c� tuổi Permi, giống như� nhiều nơi ở Việt Nam v� Trung Quốc. Tuy nhi�n, diện t�ch lộ đ� v�i tr�n mặt ở Th�i Lan kh�ng nhiều. Th�i Lan c� kh� hậu nhiệt đới, v� vậy c�c th�nh tạo karst ở đ�y cũng rất ph�t triển, tr�n bề mặt c�c v�ng đ� v�i đều bị rừng nhiệt đới che phủ v� ph�t triển kh� nhiều karst dạng th�p. Tuy nhi�n phần lớn diện t�ch đ� v�i ở đ�y đều bị chia cắt th�nh những khối ri�ng biệt bởi c�c d�ng chảy. Do vậy, hệ thống hang động ở đ�y cũng rất ph�t triển kể cả hang động đang hoạt động (như� Tham Nam Lang - Hang S�ng của Ngư�ời Ngoại Quốc - với chiều d�i gần 3000 m).
Mặc d� số lượng hang động ở Th�i Lan rất nhiều, nh�ưng lại ph�n bố ở nhiều khu vực kh�c nhau. Bởi vậy, tổng chiều d�i hang động trong một khu vực cũng kh�ng lớn, mặc d� c� rất nhiều cảnh đẹp trong hang như� ở hang Tham Nam Lang (ở v�ng Mae Hong Son, ph�a bắc Chiang Mai). C� lẽ v�ng n�y cũng l� nơi c� tổng chiều d�i hang động lớn nhất ở Th�i Lan (khoảng 40 km, đến năm 1992). C�n tại Việt Nam, Di sản thi�n nhi�n thế giới Hạ Long được UNESCO c�ng nhận v�o năm 1994 lại l� một v�ng kh� đặc biệt. Theo c�ch gọi của c�c nh� địa mạo, th� Hạ Long l� một trong những v�ng karst ven bờ điển h�nh tr�n thế giới. V� vậy, T. Waltham đ� cho rằng c�c cảnh quan đ� v�i ở vịnh Hạ Long c� � nghĩa quốc tế v� c� tầm quan trọng rất lớn đối với khoa học địa mạo v� c�c dạng địa h�nh karst n�n v� th�p, c�c hang cổ v� đang hoạt động đều c� mặt ở đ�y. Ngo�i ra, những nghi�n cứu karst v� hang động ở Đ�ng Bắc Việt Nam, mặc d� chư�a chi tiết, nh�ưng cũng cho thấy sự đồng nhất về tuổi của c�c đ� v�i ở đ�y cũng như� v�ng Phong Nha - Kẻ B�ng v� c�c dạng địa h�nh karst n�n v� th�p cũng rất phổ biến, số lượng hang động rất nhiều nh�ưng đều ngắn.
Từ những điều vừa tr�nh b�y ở tr�n, c� thể thấy rằng khối đ� v�i Phong Nha - Kẻ B�ng so với c�c di sản thi�n nhi�n thế giới đ� được UNESCO c�ng nhận cũng như� c�c v�ng karst kh�c đều c� những n�t đặc trư�ng ri�ng của n� v� hầu như� kh�ng lặp lại ở nơi kh�c. Ch�ng phản �nh một mặt n�o đ� của t�nh đa dạng địa học v� đa dạng sinh học mang t�nh chất đặc tr�ưng nhiệt đới v� đặc th� Việt Nam sau đ�y:
- Đ� v�i c� tuổi rất cổ từ Devon đến Permi
- V�ng Phong Nha - Kẻ B�ng vừa c� những đặc điểm chung về địa h�nh karst với c�c khu vực n�u tr�n nh�ưng lại vừa c� n�t đặc th� của n�. Về mặt diện t�ch, khối n�i đ� v�i Phong Nha - Kẻ B�ng c� diện t�ch lớn nhất ở Việt Nam. Nếu kể th�m cả phần diện t�ch đ� v�i ở L�o th� khu vực n�y c� thể được xem l� v�ng đ� v�i cỡ lớn nhất h�nh tinh.
- Đ� v�i c� c�u stạo khối v� ph�n lớp d�y (với bề d�y của tầng đ� v�i đạt tr�n 1000m) c� tuổi rất cổ (từ Devon đến Permi) lại ph�n bố trong v�ng kh� hậu nhiệt đới với sự phổ biến của rừng l� rộng thường xanh. Địa h�nh khối đ� v�i lại nằm thấp hơn so với v�ng xung quanh cấu tạo bởi c�c đ� phi kars. Những điều kiện đ� đ� l�m cho khối karst Phong Nha - Kẻ B�ng trở n�n đa dạng v� phức tạp hơn, rộng hơn v� nổi bật hơn về nhiều mặt so với c�c khu vực kh�c ở Đ�ng Nam �.