2.1. LỊCH SỬ TH�M HIỂM HANG ĐỘNG
Tr�n bản đồ Việt Nam, Quảng B�nh l� tỉnh c� chiều ngang hẹp nhất, chỉ rộng khoảng 40 km từ bờ biển đến bi�n giới Việt - L�o theo đường chim bay. Vậy m� nơi đ� chứa đựng bao điều kỳ lạ của thi�n nhi�n như� một bức tranh sơn thuỷ hữu t�nh. Theo thời gian c�c qu� tr�nh địa chất nội sinh v� ngoại sinh đ� kiến lập n�n d�y n�i Tr�ường Sơn h�ng vĩ. Trải qua những pha tạo n�i mạnh mẽ, những hệ thống hang động độc đ�o đ� trở th�nh huyền thoại do hoạt động đứt g�y kiến tạo v� qu� tr�nh karst ngoại sinh.
Động Phong Nha được lấy t�n từ l�ng Phong Nha để gọi thay cho "Tr�a Hang" (tức "Ch�a Hang") l� t�n gọi của người d�n địa phương. Ngư�ời Quảng B�nh đ� coi Phong Nha l� ch�a linh thi�ng từ l�u đời. Ng�ười địa phương hầu hết c� nguồn gốc từ huyện Quảng Trạch (c�c x� Quảng Lộc, Quảng Ho�, Quảng Minh v� Quảng Sơn). Họ đến l�ưu vực s�ng Son để lập nghiệp v� khai khẩn đất hoang. Ngay từ đầu thế kỷ XX từ Ngọn R�o (tức thư�ợng nguồn s�ng Son hay c�n gọi l� R�o Son) đến l�ng Phong Nha l� một xứ sở hoang sơ kh�ng một b�ng ng�ười, l� thế giới của th� dữ, chim k�u, vư�ợn h�t. Ngay những năm 1950, kh�ng c� l�ng n�o ở huyện Quảng Trạch m� kh�ng c� người bị hổ ăn thịt do v�o rừng khai th�c l�m sản. Ở c�c l�ng th�ượng lư�u s�ng Son kh�ng c� đ�m n�o �ng "Ba mư�ơi" lại kh�ng tấn c�ng b� v� lợn ngay s�t gi�ường ngủ của ng�ười. Ng�ười l�ng Phong Nha kể rằng thời Ph�p thuộc họ đ� đốt đuốc v�o th�m hiểm "Tr�a Hang" rất nhiều lần. V�o s�u bao nhi�u họ kh�ng biết, nh�ưng mỗi lần đi v�o đốt hết 10 b� đuốc d�i 2 m c�n lại để d�nh 12 b� đuốc để đốt quay ra. Những đoạn hang Phong Nha c� h�nh dạng, phong cảnh kỳ dị, c�c hang Tối, hang Ch�y, hang V�m... họ đều biết v� h�ướng dẫn cho bộ đội l�m nơi cất giấu vũ kh� v� nơi sơ t�n của d�n hết sức c� hiệu quả trong cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu n�ước. Sau những lần th�m hiểm bằng đuốc m� vẫn kh�ng tới đ�ch ngư�ời Phong Nha đ� th�u dệt l�n những huyền thoại về "Tr�a Hang" d�i v� tận v� tr�ước cửa hang c� con "b� v�ng" sống dưới hang n�ước s�u kh�ng đ�y để canh giữ cho "Tr�a" m�i linh thi�ng.
Năm 1937, Ph�ng du lịch của to� Kh�m sứ Ph�p ở Huế đ� cho xuất bản một tờ gấp nhỏ giới thiệu du lịch tỉnh Quảng B�nh, trong đ� c� động Phong Nha, v� tuyến du lịch n�y đ� được xếp v�o h�ng thứ hai ở Đ�ng D�ương.
C� thể n�i tr�ước năm 1990, tuy đ� c� nhiều cuộc th�m hiểm động Phong Nha của ng�ười Việt Nam v� n�ước ngo�i, song vẫn c�n nhiều điều b� mật kh�ng chỉ về lịch sử h�nh th�nh, tuổi v� cơ chế th�nh tạo m� cả chiều d�i, sơ đồ c�c hệ thống hang phức tạp v� kỳ th�.
Từ những năm 1990 bắt đầu một giai đoạn mới hoạt động một c�ch to�n diện, từ th�m hiểm khảo s�t đến nghi�n cứu địa chất hang động, nhờ vậy đ� x�y dựng được một hệ thống t�ư liệu khoa học gi�p cho việc ho�n chỉnh Hồ sơ Di sản thế giới.
Lần đầu ti�n, năm 1990, Trư�ờng Đại học Tổng hợp H� Nội đ� chấp nhận thư� đề nghị của Hội Hang động Ho�ng gia Anh về việc hợp t�c để th�m hiểm động Phong Nha, Quảng B�nh v� một số động kh�c trong v�ng c� đ� v�i ở miền Bắc Việt Nam. Đối với Việt Nam, đ�y l� một dịp may mắn trong lĩnh vực hang động v� ho�n to�n mới mẻ, ch�ưa hề c� kinh nghiệm v� phương tiện kỹ thuật, tr�nh độ thao t�c v� sức khỏe để c� thể l�m việc trong một điều kiện hết sức khắc nghiệt v� nguy hiểm. Song Hội Hang động Ho�ng gia Anh lại l� một tổ chức phi ch�nh phủ, c� kinh nghiệm v� tr�nh độ cao trong th�m hiểm hang động. Sau mỗi lần khảo s�t họ lại giải t�n v� trở về với c�ng việc ri�ng của mỗi ng�ười.
Đợt th�m hiểm đầu ti�n năm 1990 do Howard Limbert l� tr�ưởng đo�n th�m hiểm hang động Ho�ng gia Anh dẫn đầu với sự tham gia của nh�m c�n bộ khoa Địa l� - Địa chất, Đại học Tổng hợp H� Nội bao gồm CN. Nguyễn Xu�n Tr�ường, CN. Phan Duy Ng�, TS. Tạ Ho� Phương. Kết quả đợt đầu ti�n l� th�m hiểm động Phong Nha s�u 3 km, hang V�m v� v�ng Tuy�n Ho�.
Năm 1992, đợt th�m hiểm thứ 2 bao gồm 12 người Anh v� 6 c�n bộ Trường Đại học Tổng hợp H� Nội, bao gồm PGS. TSKH Nguyễn Quang Mỹ, TS. Vũ Văn Ph�i, CN. Nguyễn Xu�n Tr�ường, CN. Phan Duy Ng�, PGS. TS Nguyễn Ho�n, TS Trịnh Long. Kết quả đ� dựng được kh� chi tiết sơ đồ ph�t triển hệ thống hang Phong Nha với chiều d�i 7.729 m v� Hang V�m d�i 13.690 m ở c�y số 14 dọc đường m�n Hồ Ch� Minh thuộc th�ượng nguồn s�ng Ch�y.
Năm 1994, đợt th�m hiểm thứ 3 bao gồm 11 người Anh v� 5 c�n bộ trường Đại học Tổng hợp H� Nội. Đo�n đ� tiếp tục khảo s�t th�m động Phong Nha, hang V�m v� một v�i hang kh�c l�n cận. Kết quả khảo s�t đ� gi�p Howard Limbert đ� đ�nh gi� rất cao gi� trị của hệ thống động Phong Nha m� �ng coi l� một trong những động đẹp v� độc đ�o nhất của thế giới. Do đ� �ng đ� c� những � kiến đề xuất với l�nh đạo tỉnh Quảng B�nh về vấn đề quy hoạch bảo tồn v� ph�t triển kinh tế du lịch ở khu vực Phong Nha.